Podważenie testamentu
Bliska osoba została pominięta w testamencie, a okoliczności jego sporządzenia budzą wątpliwości? Podważenie testamentu to jedno z trudniejszych zagadnień prawa spadkowego. Nieważność można podnieść wyłącznie z przyczyn ściśle określonych w art. 945 Kodeksu cywilnego, a terminy są zawite i dość krótkie. Wyjaśniamy, kiedy testament jest nieważny, ile masz czasu i czym różni się podważenie testamentu od zachowku. Prowadzimy sprawy spadkowe w Kielcach i całym województwie świętokrzyskim.
Gdzie i kiedy kwestionować ważność testamentu#
Nieważność testamentu podnosi się jako zarzut w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, przed sądem rejonowym właściwym dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jest to postępowanie nieprocesowe, więc nie ma tu powoda ani pozwanego, lecz wnioskodawca i uczestnicy.
Każdy uczestnik postępowania może podnosić zarzut nieważności testamentu, zgłaszać wnioski dowodowe i żądać dowodu z opinii biegłego. To w tym postępowaniu rozstrzyga się, czy testament wywołuje skutki prawne, czy też dziedziczenie nastąpi na innych zasadach.
Kiedy testament jest nieważny (art. 945 k.c.)#
Artykuł 945 § 1 k.c. przewiduje trzy przesłanki nieważności, które muszą zaistnieć w chwili sporządzania testamentu:
Brak świadomości lub swobody
Testament sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji, na przykład wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju lub przemijającego zaburzenia czynności psychicznych.
Błąd
Testament sporządzony pod wpływem błędu istotnego, czyli takiego, że bez niego spadkodawca nie sporządziłby testamentu tej treści. Błąd obejmuje również podstęp.
Groźba
Testament sporządzony pod wpływem groźby. Wystarczy, że spadkodawca subiektywnie odczuwał obawę, niezależnie od tego, od kogo groźba pochodziła i czego dotyczyła.
Stwierdzenie, że spadkodawca chorował psychicznie, nie oznacza automatycznie, że testament jest nieważny. Sąd Najwyższy zwracał uwagę, że choroba o zmiennym przebiegu miewa okresy remisji, w których testator zachowuje pełną świadomość i swobodę. Dlatego sąd zwykle dopuszcza dowód z opinii biegłego psychiatry lub neurologa, który ocenia stan zdrowia w chwili sporządzania dokumentu. Osobną podstawą bywa brak swobody testowania, gdy osoba starsza i zależna od opiekuna nie była w stanie przeciwstawić się jego naciskom.
Terminy na podważenie testamentu#
Terminy z art. 945 § 2 k.c. mają charakter zawity, a ich upływ sąd uwzględnia z urzędu. Osoba mająca interes w stwierdzeniu nieważności może powołać się na nią w terminie 3 lat od dnia, w którym dowiedziała się o przyczynie nieważności.
Najpóźniej po upływie
10 latod otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy, nikt nie podważy już testamentu z powodu wad oświadczenia woli. Krótszy termin to 3 lata od dnia, w którym poznałeś przyczynę nieważności.
Warto pamiętać o ważnym niuansie. Nawet jeśli ktoś dowiedział się o przyczynie nieważności jeszcze za życia spadkodawcy, trzyletni termin nie biegnie od chwili uzyskania tej wiedzy, lecz dopiero od dnia śmierci testatora. Za życia spadkodawcy nikt nie może bowiem skutecznie podnosić nieważności jego testamentu.
Czy można podważyć tylko część testamentu#
Tak. Zasada, że testament dotknięty wadą oświadczenia woli jest nieważny w całości, nie jest bezwzględna. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 14 września 2023 r. (II CSKP 390/23) wskazał, że każde rozrządzenie należy oceniać odrębnie.
Nieważne mogą być tylko pojedyncze rozrządzenia dotknięte wadą, podczas gdy reszta testamentu pozostaje ważna. Wyjątkiem jest sytuacja, w której z treści dokumentu wynika, że bez tych wadliwych rozrządzeń testament w ogóle nie zostałby sporządzony. Wtedy nieważność obejmuje całość.
Wady formalne testamentu#
Testament może być nieważny nie tylko z powodu wad oświadczenia woli, ale też z powodu niezachowania formy wymaganej przez prawo. To częsta i często niedoceniana podstawa.
Testament własnoręczny (holograficzny) musi być w całości napisany odręcznie przez spadkodawcę, opatrzony datą i podpisem. Wydruk komputerowy podpisany przez spadkodawcę nie jest ważnym testamentem własnoręcznym. Brak daty nie zawsze powoduje nieważność, ale może ją wywołać, gdy pojawiają się wątpliwości co do zdolności testowania albo co do kolejności kilku testamentów.
W odróżnieniu od wad oświadczenia woli, nieważność wynikającą z wadliwej formy sąd uwzględnia z urzędu i bez ograniczeń czasowych. Nie obowiązują tu terminy zawite 3 i 10 lat.
Podważenie testamentu a zachowek#
To dwa różne instrumenty, które łatwo pomylić. Kwestionowanie nieważności testamentu zmierza do wykazania, że dokument w ogóle nie wywołuje skutków prawnych. Zachowek to natomiast roszczenie pieniężne przysługujące pominiętym zstępnym, małżonkowi lub rodzicom spadkodawcy, którego można dochodzić niezależnie od tego, czy testament jest ważny.
Ma to praktyczne znaczenie przy wyborze strategii. Jeśli testament jest ważny, ale Cię pomija, żądanie zachowku bywa szybszą i prostszą drogą niż kwestionowanie ważności całego dokumentu. Którą ścieżkę wybrać, zależy od dowodów i celu, dlatego warto ocenić sprawę z adwokatem na samym początku.
Masz wątpliwości co do ważności testamentu?
Jako adwokaci z Kancelarii Adwokackiej Bałaga przeanalizujemy dokumenty, ocenimy szanse i wskażemy najlepszą drogę: zarzut nieważności testamentu albo roszczenie o zachowek. Prowadzimy sprawy spadkowe w Kielcach i całym regionie świętokrzyskim.
Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie. Każda sytuacja wymaga indywidualnej analizy. Stan prawny aktualny na dzień publikacji. Kancelaria Adwokacka Bałaga, ul. Czerwonego Krzyża 5/2, 25-353 Kielce.
