Podważenie testamentu

Podważenie testamentu to jedno z trudniejszych zagadnień prawa spadkowego. Nieważność testamentu można podnieść wyłącznie z przyczyn ściśle określonych w art. 945 Kodeksu cywilnego, a terminy na jej podniesienie są zawite i dość krótkie.

W Kancelarii Adwokackiej Bałaga w Kielcach prowadzimy sprawy spadkowe, w tym sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, w których kwestionowana jest ważność testamentu.

Gdzie i kiedy można kwestionować ważność testamentu

Nieważność testamentu podnosi się jako zarzut w toku postępowania nieprocesowego o stwierdzenie nabycia spadku przed sądem rejonowym właściwym dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Postępowanie to nie jest procesem, gdyż nie ma tu powoda ani pozwanego, lecz wnioskodawca i uczestnicy. Każdy uczestnik postępowania może podnosić zarzut nieważności testamentu, zgłaszać wnioski dowodowe i żądać przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego.

Kiedy testament jest nieważny, przesłanki z art. 945 k.c.

Artykuł 945 § 1 k.c. przewiduje trzy przesłanki nieważności testamentu, które muszą zaistnieć w chwili jego sporządzania.

Testament sporządzony w stanie wyłączającym świadome lub swobodne powzięcie decyzji

Pierwsza i najczęściej podnoszona przesłanka to sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przyczyną takiego stanu może być choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy lub inne, nawet przemijające, zaburzenie czynności psychicznych.

Co istotne, samo stwierdzenie, że spadkodawca chorował na określoną chorobę psychiczną, nie przesądza automatycznie o nieważności testamentu. Jak wskazał Sąd Najwyższy, choroba o zróżnicowanej intensywności przebiegu może mieć okresy remisji, w trakcie których spadkodawca zachowywał pełną świadomość i swobodę. Dlatego ustalenie tej przesłanki wymaga z reguły zasięgnięcia opinii biegłego psychiatry lub neurologa, który oceni stan zdrowia testatora w chwili sporządzania dokumentu, na podstawie dostępnej dokumentacji medycznej.

Oddzielną kwestią jest sytuacja, gdy spadkodawca był osobą starszą, osłabioną chorobą, całkowicie zależną od opieki określonej osoby. Sąd Najwyższy wskazał, że jeśli choroba lub wiek doprowadziły do takiego osłabienia siły woli spadkodawcy, że nie był on zdolny do przeciwstawienia się naciskom opiekuna, wymagającego określonego sposobu testowania, testament może być nieważny z powodu braku swobody testowania.

Testament sporządzony pod wpływem błędu

Drugą przesłankę stanowi sporządzenie testamentu pod wpływem błędu istotnego w tym sensie, że gdyby spadkodawca nie działał pod jego wpływem, nie sporządziłby testamentu tej treści. Jest to błąd oceniany subiektywnie, wyłącznie z perspektywy testatora, bez odwoływania się do wzorca typowej, rozsądnie działającej osoby.

Nie ma przy tym znaczenia czego błąd dotyczył, czy treści testamentu, czy motywów jakimi kierował się testator. Prawnie relewantny błąd w rozumieniu art. 945 k.c. obejmuje również podstęp, a więc sytuacje, w których testator został celowo wprowadzony w błąd przez inną osobę.

Testament sporządzony pod wpływem groźby

Trzecia przesłanka to sporządzenie testamentu pod wpływem groźby. Kodeks cywilny nie stawia w tym przypadku żadnych ograniczeń co do charakteru groźby. Prawnie relewantna jest groźba niezależnie od tego od kogo pochodzi, wobec kogo jest skierowana i czego dotyczy. Wystarczy, że subiektywnie spadkodawca odczuwał obawę z powodu groźby, nawet jeśli obiektywnie nie była ona poważna.

Terminy zawite na podniesienie nieważności

Terminy przewidziane w art. 945 § 2 k.c. mają charakter terminów zawitych, a ich upływ sąd uwzględnia z urzędu.

Osoba mająca interes w stwierdzeniu nieważności testamentu może powołać się na tę nieważność w terminie 3 lat od dnia, w którym dowiedziała się o przyczynie nieważności. W każdym razie po upływie 10 lat od otwarcia spadku, czyli od daty śmierci spadkodawcy, nikt nie może już skutecznie powołać się na nieważność testamentu wynikającą z wad oświadczenia woli.

Warto wiedzieć, że nawet jeśli ktoś dowiedział się o przyczynie nieważności jeszcze za życia spadkodawcy, 3-letni termin nie biegnie od momentu uzyskania tej wiedzy, lecz dopiero od dnia śmierci testatora. Za jego życia bowiem nikt nie może skutecznie podnosić nieważności testamentu.

Czy nieważność może dotyczyć tylko części testamentu

Tak. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14 września 2023 roku (II CSKP 390/23) wskazał, że zasada, zgodnie z którą testament sporządzony pod wpływem wady oświadczenia woli jest nieważny w całości, nie jest bezwzględna. Każde rozrządzenie testamentowe powinno być oceniane odrębnie. Nieważne mogą być tylko pojedyncze rozrządzenia dotknięte wadą, podczas gdy pozostała część testamentu pozostaje ważna, chyba że z treści testamentu wynika, że bez rozrządzeń dotkniętych nieważnością testament w ogóle nie zostałby sporządzony.

Podważenie testamentu a zachowek

Podważenie testamentu i zachowek to dwa różne instrumenty prawne. Kwestionowanie nieważności testamentu zmierza do wykazania, że dokument nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Zachowek natomiast to roszczenie pieniężne przysługujące pominiętym zstępnym, małżonkowi lub rodzicom spadkodawcy, które można dochodzić niezależnie od tego czy testament jest ważny.

Jeśli testament jest ważny, lecz pokrzywdza Cię jako osobę uprawnioną, żądanie zachowku jest często szybszą opcją, niż kwestionowanie ważności dokumentu.

Wady formalne testamentu

Oprócz wad oświadczenia woli testament może być nieważny z powodu niezachowania formy wymaganej przez prawo. Testament własnoręczny (holograficzny) musi być w całości napisany odręcznie przez spadkodawcę, opatrzony datą i podpisem. Wydruk komputerowy podpisany przez spadkodawcę nie jest ważnym testamentem własnoręcznym. Brak daty nie zawsze powoduje nieważność, jednak może ją wywołać, gdy pojawią się wątpliwości co do stanu zdolności testowania, albo kolejności kilku testamentów. Tego rodzaju nieważność formalną sąd uwzględnia z urzędu, bez ograniczeń czasowych.

Jak wygląda współpraca z kancelarią

Sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, w tym kwestionowanie ważności testamentu, prowadzimy w Kancelarii Adwokackiej Bałaga od wielu lat. Zaczynamy od analizy dokumentów, oceny szans i przedstawienia możliwych wariantów działania. Szczegółowe stawki za prowadzenie spraw spadkowych znajdziesz w cenniku kancelarii. Masz pytania? Skontaktuj się z nami.

Sprawdź opinie klientów na wizytówce Google Kancelarii Adwokackiej Bałaga.