Odwołanie darowizny

Osobną sytuację reguluje art. 896 k.c. Darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego sytuacja majątkowa zmieniła się tak, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla własnego utrzymania odpowiadającego usprawiedliwionym potrzebom albo bez uszczerbku dla ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Chodzi więc o zmianę sytuacji, która nastąpiła już po zawarciu umowy. Przykładowo darczyńca zobowiązał się przekazać określoną sumę pieniędzy, ale przed wykonaniem darowizny ciężko zachorował lub utracił istotne źródło dochodu. Tutaj zachowanie obdarowanego nie jest najważniejsze, podstawą odwołania jest zmiana sytuacji majątkowej darczyńcy.

Po wykonaniu darowizny darczyńca nie może domagać się zwrotu rzeczy tylko dlatego, że jego własna sytuacja majątkowa później się pogorszyła. Art. 897 k.c. przewiduje natomiast szczególną ochronę darczyńcy, który po wykonaniu darowizny popadł w niedostatek.

W granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia obdarowany ma obowiązek dostarczać mu środków potrzebnych do utrzymania albo wykonania obowiązków alimentacyjnych. Może zwolnić się z tego obowiązku, zwracając wartość wzbogacenia. To jednak nie jest odwołanie darowizny. Jeżeli wykonana darowizna ma zostać odwołana, podstawową przesłanką pozostaje rażąca niewdzięczność obdarowanego.

Ocena zawsze zależy od okoliczności, ale w praktyce znaczenie mogą mieć zachowania takie jak:

• przemoc fizyczna wobec darczyńcy,
• poważne groźby,
• celowe i poważne naruszanie dóbr osobistych,
• uporczywe znęcanie psychiczne,
• umyślne działania wymierzone w majątek darczyńcy,
• przestępstwo popełnione przeciwko darczyńcy,
• pozostawienie darczyńcy bez koniecznej pomocy w szczególnie ciężkiej sytuacji.

Nie oznacza to, że każde z tych zachowań automatycznie wystarczy. Sąd bada konkretną sytuację, a nie samą nazwę zachowania.

Bardzo często darowizna następuje pomiędzy rodzicami a dziećmi. Po kilku latach dochodzi do konfliktu, strony przestają ze sobą rozmawiać, padają wzajemne pretensje. Nie oznacza to jeszcze automatycznie rażącej niewdzięczności.

Sąd Najwyższy podkreślał, że zachowania wynikające ze zwykłych konfliktów życia rodzinnego, zwłaszcza gdy przyczyniają się do nich obie strony, nie muszą osiągać poziomu wymaganego przez art. 898 § 1 k.c. Dlatego przed wniesieniem sprawy trzeba ustalić nie tylko, co zrobił obdarowany, ale również co było przyczyną konfliktu, jak zachowywał się darczyńca, czy działania były wzajemne, jednorazowe czy długotrwałe.

Samo ograniczenie kontaktu nie oznacza automatycznie rażącej niewdzięczności. Może jednak nabrać innego znaczenia, jeżeli darczyńca jest osobą starszą, chorą albo niesamodzielną, potrzebuje rzeczywistej pomocy, a obdarowany świadomie odmawia jej udzielenia mimo możliwości działania.

Sąd powinien wówczas ocenić między innymi stan zdrowia darczyńcy, jego rzeczywiste potrzeby, możliwość udzielenia pomocy przez obdarowanego, przyczynę zerwania kontaktów oraz to, czy odmowa była świadomym działaniem wymierzonym przeciwko darczyńcy. Inaczej ocenia się brak częstych wizyt, a inaczej świadome pozostawienie wymagającego pomocy rodzica bez jakiegokolwiek wsparcia.

Również tutaj nie istnieje automatyzm. Jednorazowa wypowiedź podczas gwałtownej rodzinnej kłótni może zostać oceniona inaczej niż długotrwałe poniżanie, grożenie i celowe naruszanie godności darczyńcy. Znaczenie mają intensywność, częstotliwość oraz kontekst.

Używanie wulgarnych słów czy ignorowanie darczyńcy, jeżeli pozostaje elementem wzajemnych nieporozumień rodzinnych, nie musi samo w sobie spełniać przesłanki rażącej niewdzięczności.

Art. 898 § 1 k.c. mówi o rażącej niewdzięczności względem darczyńcy. Nie oznacza to jednak, że znaczenie mają wyłącznie zachowania fizycznie skierowane bezpośrednio przeciwko jego osobie.

W szczególnych okolicznościach zachowanie skierowane wobec osoby bardzo bliskiej darczyńcy może jednocześnie stanowić ciężkie naruszenie jego własnej sfery osobistej. Każdy taki przypadek wymaga jednak bardzo ostrożnej oceny. Nie można przyjąć prostego założenia, że każdy konflikt obdarowanego z innym członkiem rodziny automatycznie daje darczyńcy prawo do odwołania darowizny.

Pokrewieństwo nie zmienia ustawowych przesłanek. Jeżeli mieszkanie zostało już podarowane, trzeba wykazać rażącą niewdzięczność dziecka wobec rodzica będącego darczyńcą. Samo rozczarowanie zachowaniem dziecka, ograniczenie kontaktów albo rodzinny spór nie wystarczy automatycznie.

W praktyce sprawy rodziców przeciwko dzieciom są szczególnie trudne dowodowo, ponieważ sąd musi odtworzyć często wieloletnią historię rodzinnego konfliktu. Znaczenie mają nie tylko pojedyncze zdarzenia, ale również ich przyczyny.

Czasami rodzic daruje dziecku nieruchomość, oczekując w zamian faktycznej opieki, mimo że umowa formalnie pozostaje zwykłą darowizną. Jeżeli po otrzymaniu majątku obdarowany świadomie porzuca ciężko chorego darczyńcę i odmawia koniecznej pomocy, może to być istotnym elementem oceny rażącej niewdzięczności. Nie można jednak automatycznie utożsamiać każdej niespełnionej rodzinnej obietnicy z przesłanką art. 898 k.c.

W określonych przypadkach trzeba sprawdzić, czy strony rzeczywiście zawarły umowę darowizny, czy może umowę dożywocia. W dożywociu nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy świadczenia związane z jego utrzymaniem, a skutki prawne są inne. Nie każde „przepisanie domu na dziecko” jest prawnie darowizną, a to może całkowicie zmienić podstawę roszczenia.

Sam rozwód obdarowanego, rozpad związku albo konflikt między małżonkami nie stanowi automatycznej przesłanki odwołania darowizny. Problematyczne bywają zwłaszcza sytuacje, w których rodzice przekazali nieruchomość wspólnie swojemu dziecku i jego małżonkowi, a następnie małżeństwo się rozpada.

Wtedy trzeba dokładnie ustalić, kto był darczyńcą, kto obdarowanym, do jakiego majątku trafiła nieruchomość oraz wobec którego z obdarowanych miałaby zachodzić rażąca niewdzięczność. Odwołanie darowizny dokonanej na rzecz małżonków pozostających we wspólności ustawowej wiąże się dodatkowo z konstrukcją majątku wspólnego i obligacyjnym skutkiem odwołania.

Art. 899 § 1 k.c. stanowi wprost, że darowizny nie można odwołać z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. Przebaczenie nie musi mieć postaci formalnego pisma, dlatego sąd może badać całokształt zachowania darczyńcy po zdarzeniu.

Szczególnie ostrożnie trzeba oceniać sytuację, w której po poważnym konflikcie strony pogodziły się, wróciły do normalnych relacji, a dopiero po kolejnym sporze darczyńca próbuje powołać się również na dawne, przebaczone zachowania. Ustawa przewiduje przy tym, że nawet jeżeli darczyńca w chwili przebaczenia nie miał pełnej zdolności do czynności prawnych, przebaczenie może być skuteczne, jeżeli działał z dostatecznym rozeznaniem.

Zgodnie z art. 899 § 2 k.c. spadkobiercy mogą odwołać darowiznę z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca w chwili śmierci sam był jeszcze do tego uprawniony, albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie spowodował rozstrój zdrowia, którego następstwem była jego śmierć. Nie istnieje więc ogólna zasada pozwalająca dzieciom po śmierci rodzica „cofnąć” darowiznę tylko dlatego, że uważają ją za niesprawiedliwą.

To zupełnie inna kwestia niż zachowek. Odwołanie darowizny dotyczy relacji darczyńca, obdarowany i przesłanek z art. 896 oraz 898–900 k.c. Zachowek jest natomiast roszczeniem związanym z dziedziczeniem. To, że rodzic przepisał mieszkanie jednemu dziecku, nie oznacza automatycznie, że pozostałe dzieci mogą odwołać tę darowiznę, choć może ona później mieć znaczenie przy obliczaniu zachowku. Więcej w dziale spadki i darowizny.

Samo oświadczenie o odwołaniu darowizny składane jest na piśmie zgodnie z art. 900 k.c. Nie należy jednak mylić tego z późniejszym zwrotnym przeniesieniem własności.

Jeżeli wcześniej darowano mieszkanie, dom lub działkę, samo wysłanie pisma nie powoduje, że nieruchomość automatycznie staje się ponownie własnością darczyńcy. Zwrotne przeniesienie własności wymaga odrębnej czynności prawnej w formie aktu notarialnego, a jeżeli obdarowany go odmawia, konieczny może być proces.

Jeżeli obdarowany nie chce dobrowolnie przenieść własności, darczyńca może dochodzić przed sądem zobowiązania go do złożenia odpowiedniego oświadczenia woli. W takim postępowaniu sąd bada między innymi, czy oświadczenie o odwołaniu zostało skutecznie złożone, czy dochowano rocznego terminu, czy wskazane zachowania rzeczywiście stanowiły rażącą niewdzięczność oraz czy nie doszło do przebaczenia.

Jeżeli powództwo zostanie uwzględnione, prawomocne orzeczenie może zastąpić wymagane oświadczenie woli strony. Dlatego potoczna nazwa „pozew o odwołanie darowizny” jest uproszczeniem. Samo odwołanie następuje wcześniej przez oświadczenie darczyńcy, a spór sądowy dotyczy przede wszystkim skutków tego odwołania i obowiązku zwrotu przedmiotu darowizny.

Ponieważ samo odwołanie nie powoduje automatycznego powrotu własności, obdarowany nadal pozostaje właścicielem nieruchomości i co do zasady może nią rozporządzać. Odwołanie rodzi wobec niego jedynie roszczenie o zwrotne przeniesienie własności.

Dlatego w sporze dotyczącym wartościowej nieruchomości trzeba szybko przeanalizować zabezpieczenie roszczenia oraz możliwość ujawnienia roszczenia o przeniesienie własności w księdze wieczystej. Proces może trwać długo, a bez zabezpieczenia przyszły wyrok może okazać się praktycznie bezwartościowy. Samo wysłanie wezwania nie powinno kończyć analizy sprawy.

Art. 898 § 2 k.c. stanowi, że zwrot przedmiotu odwołanej darowizny następuje stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie obdarowany ponosi odpowiedzialność jak osoba bezpodstawnie wzbogacona, która powinna liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

Ma to znaczenie szczególnie wtedy, gdy przedmiot darowizny został sprzedany, obciążony, zużyty, przekształcony albo obdarowany uzyskał w jego miejsce inne świadczenie. Zakres roszczeń trzeba wtedy ustalać na podstawie konkretnego stanu faktycznego.

Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających odwołanie spoczywa zasadniczo na osobie, która wywodzi z nich skutki prawne. W zależności od sprawy przydatne mogą być zeznania świadków, wiadomości SMS i z komunikatorów, e-maile, nagrania, dokumentacja medyczna, notatki policyjne, wyroki z postępowań karnych, Niebieska Karta oraz dokumenty pokazujące odmowę udzielenia niezbędnej pomocy.

Najważniejsze jest jednak nie sam fakt posiadania wielu dokumentów. Dowody muszą potwierdzać konkretne zachowania wskazane w oświadczeniu o odwołaniu darowizny. Świadkowie mogą wystarczyć, ale większą wartość ma osoba, która była bezpośrednio obecna przy danym zdarzeniu, niż ktoś, kto zna historię wyłącznie z opowieści darczyńcy. Dlatego już przed złożeniem oświadczenia warto ustalić nie tylko, kto może zeznawać, ale co konkretnie ta osoba widziała albo słyszała.

Jeżeli przedmiotem darowizny była nieruchomość i obdarowany po otrzymaniu oświadczenia nie chce dobrowolnie przenieść jej z powrotem, sprawa może wymagać powództwa o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli. W takim procesie trzeba bardzo precyzyjnie określić żądanie.

Znaczenie mają między innymi dane nieruchomości, numer księgi wieczystej, treść umowy darowizny, data oświadczenia o odwołaniu, dowód jego doręczenia, konkretne przypadki rażącej niewdzięczności, daty tych wydarzeń oraz materiał dowodowy. Błąd na etapie samego oświadczenia może później istotnie komplikować proces.

Taka sytuacja wymaga odrębnej analizy. Odwołanie darowizny jest konstrukcją silnie związaną z zachowaniem konkretnego obdarowanego, ale późniejsze skutki majątkowe mogą dotyczyć jego następców prawnych.

Znaczenie ma między innymi to, czy oświadczenie zostało złożone przed jego śmiercią, jaki był przedmiot darowizny oraz na jakim etapie znajdowała się sprawa. Nie warto stosować tutaj prostego schematu właściwego dla zwykłego konfliktu darczyńca, obdarowany.

Przeszkodą może być przede wszystkim brak rażącej niewdzięczności, upływ rocznego terminu, przebaczenie, brak możliwości przypisania danego działania obdarowanemu albo charakter samej darowizny.

Art. 902 k.c. przewiduje ponadto, że przepisów o odwołaniu darowizny nie stosuje się, jeżeli darowizna czyni zadość obowiązkowi wynikającemu z zasad współżycia społecznego. Każda sprawa wymaga więc wcześniejszego ustalenia, czy w ogóle znajduje się w obszarze przepisów pozwalających na odwołanie.

Pierwszym jest zbyt późne działanie, gdy darczyńca dopiero po latach przypomina sobie dawne zdarzenia i chce oprzeć na nich odwołanie. Drugim, traktowanie każdej rodzinnej kłótni jako rażącej niewdzięczności. Trzecim, bardzo ogólne oświadczenie, z którego nie wiadomo, jakie konkretnie zachowania stanowią podstawę odwołania.

Czwartym błędem jest przekonanie, że po wysłaniu pisma nieruchomość automatycznie wróciła do darczyńcy. Piątym, brak zabezpieczenia dowodów. Po kilku latach świadkowie mogą nie pamiętać dokładnych dat, wiadomości mogą zostać usunięte, a dokumentacja może być trudniejsza do uzyskania. Dlatego właściwe przygotowanie powinno rozpocząć się jeszcze przed wysłaniem oświadczenia.

Tak, sam upływ wielu lat od dokonania darowizny nie wyklucza jej odwołania. Kluczowy jest jednak termin z art. 899 § 3 k.c. Od konkretnego przypadku niewdzięczności, o którym darczyńca się dowiedział, nie może upłynąć ponad rok.

Co do zasady rok od dnia, w którym osoba uprawniona dowiedziała się o niewdzięczności obdarowanego.

Sama kłótnia albo pogorszenie relacji zazwyczaj nie wystarczy. Konieczne jest zachowanie odpowiadające pojęciu rażącej niewdzięczności. Zwykłe konflikty życia rodzinnego są w orzecznictwie odróżniane od zachowań o odpowiednio dużym nasileniu złej woli.

Może, ale nie automatycznie. Trzeba zbadać stan zdrowia rodzica, jego rzeczywiste potrzeby, możliwości obdarowanego, przyczyny konfliktu i całokształt relacji.

Samo oświadczenie o odwołaniu składa się obdarowanemu na piśmie. Natomiast zwrotne przeniesienie własności nieruchomości wymaga odpowiedniej czynności prawnej. Jeżeli obdarowany odmawia, może być konieczny proces.

Nie. Samo odwołanie nie powoduje automatycznego przejścia własności nieruchomości z powrotem na darczyńcę. Powstaje obowiązek zwrotnego przeniesienia własności, a przy odmowie konieczna może być droga sądowa.

Tak, również darowizna pieniędzy oraz ruchomości, na przykład samochodu, może zostać odwołana, jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki. Sposób rozliczenia będzie jednak inny niż w przypadku nieruchomości.

Stopień pokrewieństwa nie wyłącza możliwości odwołania. Trzeba jednak wykazać ustawową podstawę, przede wszystkim rażącą niewdzięczność przy darowiźnie wykonanej.

W określonych sytuacjach mogą to zrobić jego spadkobiercy, ale wyłącznie na zasadach przewidzianych w art. 899 § 2 k.c.

Jeżeli darczyńca skutecznie przebaczył konkretny akt niewdzięczności, nie może później wykorzystać tego samego zdarzenia jako podstawy odwołania darowizny. Nowe, późniejsze zachowania trzeba jednak oceniać oddzielnie.

Nie. Samo oświadczenie o odwołaniu jest jednostronne. Spór najczęściej powstaje później, gdy obdarowany kwestionuje istnienie rażącej niewdzięczności albo odmawia zwrotu majątku.

W procesie to darczyńca dochodzący skutków odwołania powinien przedstawić dowody okoliczności, na których opiera swoje żądanie.