Odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności

Odroczenie wykonania kary ma znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy skazany nie rozpoczął jeszcze odbywania kary, a natychmiastowe osadzenie mogłoby spowodować dla niego albo jego rodziny wyjątkowo poważne konsekwencje, lub gdy istnieją przeszkody zdrowotne uniemożliwiające rozpoczęcie wykonywania kary. Podstawowe regulacje znajdują się w art. 150 i 151 Kodeksu karnego wykonawczego. Ustawa przewiduje zarówno sytuację, w której sąd musi odroczyć wykonanie kary, jak i przypadki, w których decyzja zależy od oceny sądu.

Odroczenie wykonania kary a przerwa w karze, jaka jest różnica? #

To jedna z pierwszych kwestii, które trzeba ustalić. Odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności dotyczy co do zasady osoby, która nie rozpoczęła jeszcze odbywania danej kary. Jeżeli skazany znajduje się już w zakładzie karnym i kara jest wykonywana, odpowiednią instytucją jest najczęściej przerwa w wykonaniu kary, a nie odroczenie.

Różni się również właściwość sądu. W sprawie odroczenia zasadą jest właściwość sądu, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji. Przy przerwie właściwy jest sąd penitencjarny, czyli sąd okręgowy właściwy według miejsca pobytu skazanego (art. 3 § 1 i 2 k.k.w.). Dlatego po otrzymaniu wezwania do stawienia się w zakładzie karnym nie należy automatycznie przygotowywać wniosku o przerwę. Jeżeli wykonywanie kary jeszcze się nie rozpoczęło, w pierwszej kolejności trzeba rozważyć odroczenie jej wykonania.

Kiedy sąd musi odroczyć wykonanie kary? Ciężka choroba #

Najdalej idącą podstawę przewiduje art. 150 § 1 k.k.w. Jeżeli skazany cierpi na chorobę psychiczną albo inną ciężką chorobę uniemożliwiającą wykonywanie kary, sąd odracza jej wykonanie do czasu ustania przeszkody. Przepis nie mówi, że sąd „może” udzielić odroczenia, lecz że je udziela, o ile ustawowa przesłanka zostanie wykazana. Ustawa definiuje przy tym ciężką chorobę jako stan, w którym umieszczenie skazanego w zakładzie karnym może zagrażać jego życiu albo spowodować dla jego zdrowia poważne niebezpieczeństwo. Nie oznacza to więc, że każda choroba daje podstawę do pozostania na wolności.

Sam fakt leczenia specjalistycznego, przyjmowania leków, przebytego zabiegu albo rozpoznania przewlekłej choroby nie przesądza jeszcze o odroczeniu. Kluczowe pytanie brzmi inaczej: czy aktualny stan zdrowia rzeczywiście uniemożliwia rozpoczęcie wykonywania kary w warunkach penitencjarnych? Znaczenie ma rodzaj choroby, stopień jej zaawansowania, konieczne leczenie, ryzyko związane z przerwaniem terapii oraz możliwość zapewnienia świadczeń medycznych po osadzeniu. Wniosek oparty na art. 150 k.k.w. powinien być więc przede wszystkim sprawą medyczną i dowodową, a nie opisem subiektywnego przekonania skazanego, że w więzieniu jego stan się pogorszy.

Przy podstawie zdrowotnej znaczenie mają zwykle:

• karty informacyjne leczenia szpitalnego oraz opinie lekarzy specjalistów,
• aktualne wyniki badań i kwalifikacja do zabiegu,
• dokumentacja leczenia onkologicznego, psychiatrycznego albo neurologicznego,
• zalecenia wskazujące na konieczność określonych warunków leczenia.

Jeżeli powołujemy się na stan zdrowia, dokument sprzed kilku lat może mieć niewielkie znaczenie, bo sąd musi wiedzieć, jak stan zdrowia wygląda obecnie. W odpowiedniej sprawie konieczne może być również uzyskanie dodatkowej opinii lekarskiej albo opinii biegłego.

Odroczenie wykonania kary z powodu zbyt ciężkich skutków #

Najczęściej wykorzystywaną podstawą jest art. 151 § 1 k.k.w. Przepis stanowi, że sąd może odroczyć wykonanie kary pozbawienia wolności na okres do roku, jeżeli jej natychmiastowe wykonanie pociągnęłoby dla skazanego albo jego rodziny zbyt ciężkie skutki. Sformułowanie „zbyt ciężkie skutki” jest tu bardzo ważne, bo nie chodzi o każdy negatywny skutek związany z pójściem do zakładu karnego. Pozbawienie wolności niemal zawsze pogarsza sytuację skazanego i jego rodziny: utrata pracy, ograniczony kontakt z rodziną, mniejsze dochody, przejęcie obowiązków przez inne osoby. Sądy konsekwentnie wskazują, że takie zwykłe konsekwencje izolacji same w sobie nie wystarczają, a następstwa powinny wyraźnie wykraczać ponad typową dolegliwość związaną z wykonaniem kary.

Nie istnieje zamknięta lista sytuacji uzasadniających odroczenie, każdą trzeba oceniać indywidualnie. Znaczenie może mieć szczególnie poważna sytuacja zdrowotna członka rodziny, konieczność zapewnienia opieki małoletnim dzieciom, ciężka sytuacja mieszkaniowa, brak innych osób zdolnych przejąć obowiązki skazanego albo wyjątkowo trudna sytuacja materialna bezpośrednio zagrażająca podstawowym potrzebom rodziny. Nie wystarczy jednak napisać „jestem jedynym żywicielem rodziny”, trzeba pokazać, co dokładnie stanie się po natychmiastowym osadzeniu i dlaczego problemu nie można rozwiązać w inny sposób. Orzecznictwo pokazuje, że rzeczywiście dramatyczna sytuacja finansowa rodziny może w konkretnym stanie faktycznym uzasadniać odroczenie, na przykład gdy osadzenie pozostawiłoby rodzinę bez środków do życia, co potwierdził między innymi wywiad kuratora.

Samo stwierdzenie, że skazany utraci pracę, zazwyczaj nie wystarczy, bo utrata dotychczasowego zatrudnienia jest normalnym następstwem wykonywania kary. Istotne są konsekwencje, jakie natychmiastowa utrata dochodu spowoduje w konkretnym gospodarstwie domowym, a sąd bada również, czy nie istnieją inne źródła dochodu, oszczędności, świadczenia albo możliwość pomocy od innych osób. Odroczenie ma charakter czasowy i celowy, dlatego znacznie bardziej przekonujący jest wniosek pokazujący, że skazany potrzebuje konkretnego okresu na rozwiązanie określonego problemu, a nie że „chce jeszcze pobyć z rodziną”.

Najpierw podstawa i dowody, potem pismo. Wniosek o odroczenie przygotowuję według czytelnej konstrukcji: problem, dowód, cel odroczenia i okres potrzebny do rozwiązania problemu.

Reprezentuję skazanych przed sądem, który wydał wyrok w pierwszej instancji, w Kielcach i w całym regionie.

Dzieci, ciąża i opieka nad rodziną #

Posiadanie dzieci nie powoduje automatycznie odroczenia. Trzeba ustalić, kto aktualnie sprawuje nad nimi opiekę i jak zmieni się sytuacja po osadzeniu. Inaczej oceniana będzie sytuacja rodziny, w której drugi rodzic normalnie może sprawować opiekę, a inaczej przypadek ciężkiej choroby drugiego rodzica albo faktycznego braku jakiejkolwiek innej osoby mogącej zająć się dzieckiem. Ustawa przewiduje przy tym szczególną regulację: w stosunku do skazanej kobiety ciężarnej oraz osoby samotnie sprawującej opiekę nad dzieckiem sąd może odroczyć wykonanie kary na okres do 3 lat po urodzeniu dziecka. Nie należy jednak automatycznie utożsamiać każdego rodzica wychowującego dziecko z osobą samotnie sprawującą opiekę, trzeba ustalić rzeczywisty sposób jej wykonywania.

Ciężka choroba małżonka, rodzica albo dziecka może być istotnym argumentem, ale sama diagnoza bliskiej osoby jeszcze nie przesądza o odroczeniu. Trzeba pokazać rolę skazanego: kto obecnie zapewnia opiekę, jakie czynności trzeba wykonywać, czy możliwa jest pomoc innych członków rodziny lub instytucji oraz dlaczego obecność skazanego jest rzeczywiście konieczna. Im bardziej ogólne twierdzenie, tym łatwiej uznać, że chodzi o typową trudność występującą w rodzinie osoby skazanej. Prawomocna kara powinna być wykonywana, a odroczenie stanowi wyjątek, dlatego sąd nie udzieli go tylko dlatego, że skazanemu wygodniej byłoby rozpocząć odbywanie kary za kilka miesięcy.

Na jak długo można odroczyć wykonanie kary? #

Przy fakultatywnym odroczeniu z art. 151 § 1 k.k.w. maksymalny okres wynosi zasadniczo jeden rok. Nie oznacza to, że sąd musi od razu udzielić odroczenia na pełne 12 miesięcy, może je udzielić przykładowo na trzy albo sześć miesięcy, zależnie od tego, ile czasu rzeczywiście potrzeba na usunięcie problemu. Odroczenie może być udzielane kilkakrotnie, ale łączny okres nie może przekroczyć ustawowego maksimum, a art. 151 § 3 stanowi, że okres ten biegnie od dnia wydania pierwszego postanowienia o odroczeniu. Nie można więc przedłużać odroczenia w nieskończoność, składając kolejne wnioski.

Kolejny wniosek jest możliwy, jeżeli podstawa nadal istnieje, ale również wymaga uzasadnienia. Nie wystarczy powołać się na to, że sąd poprzednio udzielił odroczenia, trzeba wykazać, dlaczego problem nadal trwa.

Czy po roku odroczenia można dostać „zawiasy”? #

Zmiana weszła w ramach reformy Kodeksu karnego wykonawczego obowiązującej zasadniczo od 1 stycznia 2023 r. Dlatego roczne odroczenie nie prowadzi samo w sobie do możliwości „zamiany kary na zawieszenie” w dawnym trybie. Odroczenie różni się też od dozoru elektronicznego: odroczenie oznacza, że wykonywanie kary jeszcze się nie rozpoczyna, natomiast w systemie dozoru elektronicznego kara jest wykonywana, tyle że poza zakładem karnym. Dlatego w sprawie osoby skazanej na bezwzględną karę pozbawienia wolności warto niekiedy przeanalizować kilka różnych rozwiązań, a nie zakładać z góry, że jedynym wyjściem jest odroczenie.

Sam wniosek o odroczenie NIE wstrzymuje wykonania kary #

To prawdopodobnie najważniejsza praktyczna informacja w całym artykule. Samo złożenie wniosku o odroczenie wykonania kary nie powoduje, że skazany może zignorować wezwanie do stawienia się w zakładzie karnym. Art. 9 § 4 k.k.w. stanowi wprost, że złożenie wniosku w postępowaniu wykonawczym nie wstrzymuje wykonania orzeczenia, chyba że sąd właściwy do rozpoznania wniosku w szczególnie uzasadnionym przypadku postanowi inaczej. Dlatego we wniosku o odroczenie warto, jeżeli rzeczywiście istnieją ku temu podstawy, osobno rozważyć wniosek o wstrzymanie wykonania kary do czasu rozpoznania sprawy o odroczenie. To dwa różne rozstrzygnięcia, a samo wysłanie pisma do sądu nie powoduje automatycznie pozostania na wolności.

Po otrzymaniu wezwania do zakładu karnego nie warto odkładać sprawy do ostatniego dnia. Jeżeli istnieją okoliczności mogące uzasadniać odroczenie, trzeba możliwie szybko zebrać dokumenty i przygotować wniosek, a także ustalić, kiedy skazany ma się stawić w jednostce. Jeżeli termin jest bliski, istotna staje się właśnie kwestia wstrzymania wykonania orzeczenia, bo brak rozpoznania wniosku przed terminem stawiennictwa nie oznacza, że obowiązek wynikający z wezwania przestaje istnieć.

Do jakiego sądu złożyć wniosek o odroczenie? #

To częsty błąd, bo odroczenie nie jest co do zasady sprawą sądu penitencjarnego. Art. 3 § 1 k.k.w. stanowi, że sąd, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji, jest właściwy również w postępowaniu dotyczącym wykonania tego orzeczenia, chyba że szczególny przepis stanowi inaczej. Jeżeli więc wyrok w pierwszej instancji wydał Sąd Rejonowy w Kielcach, wniosek o odroczenie rozpozna co do zasady ten sąd; jeżeli sądem pierwszej instancji był Sąd Okręgowy, właściwy będzie odpowiednio Sąd Okręgowy. Fakt, że wyrok później rozpoznawał sąd odwoławczy, nie oznacza, że to do niego należy kierować wniosek o odroczenie.

Co powinien zawierać wniosek o odroczenie wykonania kary? #

Najważniejsze nie jest napisanie długiego pisma, lecz wykazanie przesłanki. Wniosek powinien dokładnie określać wyrok, karę podlegającą wykonaniu, okres odroczenia, którego skazany żąda, oraz przyczynę. Następnie trzeba przedstawić stan faktyczny i powiązać każdą istotną okoliczność z odpowiednim dowodem. Jeżeli podstawą jest zdrowie, centralne znaczenie ma dokumentacja medyczna; jeżeli sytuacja rodziny, trzeba wykazać jej rzeczywisty stan; jeżeli argumentem są dzieci, trzeba opisać, kto sprawuje nad nimi opiekę; jeżeli problem ma charakter finansowy, warto pokazać rzeczywiste dochody, koszty i zobowiązania, a nie tylko stwierdzić, że rodzinie „będzie ciężko”.

W sprawach o odroczenie warto ostrożnie podchodzić do emocjonalnego rozbudowywania pisma, bo sąd ocenia przede wszystkim fakty. Dobre uzasadnienie odpowiada nie tylko na pytanie, dlaczego skazanemu zależy na odroczeniu, ale przede wszystkim, dlaczego jego natychmiastowe osadzenie spowoduje skutki tak poważne, że wykraczają poza zwykłe następstwa wykonania kary. Sąd może przy tym weryfikować sytuację rodzinną, finansową i zdrowotną oraz badać, czy inne osoby mogą przejąć obowiązki skazanego, a znaczenie ma między innymi wywiad środowiskowy kuratora. Dlatego wniosek powinien być zgodny z rzeczywistym stanem rzeczy, bo próba sztucznego przedstawienia sytuacji jako bardziej dramatycznej może przynieść efekt przeciwny do zamierzonego.

Sąd może też nałożyć na skazanego obowiązki. Art. 151 § 4 k.k.w. pozwala między innymi zobowiązać go do podjęcia starań o pracę, okresowego zgłaszania się na Policję, poddania się leczeniu lub rehabilitacji oraz uczestnictwa w programach korekcyjno-edukacyjnych. Odroczenie może również zostać odwołane (art. 156 § 1 k.k.w.), gdy ustała jego przyczyna, skazany nie wykorzystuje go zgodnie z celem, rażąco narusza porządek prawny albo nie wykonuje nałożonych obowiązków. Dlatego osoba, która otrzymała kilka miesięcy na zabezpieczenie sytuacji rodziny, powinna rzeczywiście podejmować działania w tym kierunku, a dokumentowanie ich może mieć znaczenie przy wniosku o dalsze odroczenie.

Ile kosztuje wniosek o odroczenie wykonania kary? #

Opłata od wniosku o odroczenie wykonania kary pozbawienia wolności wynosi obecnie 80 zł i należy ją uiścić przy składaniu wniosku. Nie należy jej mylić z opłatą od wniosku o przerwę w odbywaniu kary, która wynosi 60 zł.

Posiedzenie, zażalenie i termin rozpoznania #

W posiedzeniu dotyczącym odroczenia lub przerwy prawo udziału mają prokurator, skazany i jego obrońca, a także kurator zawodowy lub dyrektor zakładu karnego, jeżeli to oni składali wniosek. Na postanowienie w przedmiocie odroczenia przysługuje zażalenie, co do zasady w terminie 7 dni od ogłoszenia postanowienia, a jeżeli ustawa wymaga doręczenia, od daty doręczenia. Zażalenie powinno odnosić się do przyczyn odmowy: jeżeli sąd uznał, że sytuacja rodziny nie ma charakteru wyjątkowego, trzeba wykazać, dlaczego ta ocena jest błędna; jeżeli nie uwzględnił określonych dowodów albo nadał im niewłaściwe znaczenie, należy precyzyjnie przedstawić problem.

Nie ma jednego terminu gwarantującego, że sąd rozpozna sprawę przed konkretną datą stawienia się do zakładu karnego. Zależy to od sądu, konieczności uzyskania dodatkowych dokumentów, wywiadu kuratora, dokumentacji medycznej czy opinii specjalistycznej. Dlatego szczególnie ryzykowne jest składanie wniosku na kilka dni przed terminem rozpoczęcia kary, tym bardziej że samo złożenie wniosku nie wstrzymuje wykonania wyroku. Odroczenie nie służy też do podważenia prawomocnego wyroku, bo sąd wykonawczy nie bada ponownie, czy skazany popełnił przestępstwo albo czy wymierzono prawidłową karę, a przedmiotem postępowania jest wyłącznie moment rozpoczęcia wykonywania kary.

Odroczenie wykonania kary, najważniejszy jest konkretny problem #

Odroczenie nie powinno być traktowane jako sposób na uzyskanie dodatkowego czasu przed rozpoczęciem kary bez konkretnej przyczyny. Przy podstawie zdrowotnej trzeba wykazać stan odpowiadający wymaganiom art. 150 k.k.w. Przy sytuacji rodzinnej lub osobistej trzeba pokazać, że natychmiastowe wykonanie kary wywoła skutki wyraźnie cięższe niż zwykłe konsekwencje osadzenia, a następnie wyjaśnić, w jaki sposób okres pozostawania na wolności pozwoli te skutki ograniczyć albo usunąć. Najlepiej przygotowane wnioski mają bardzo czytelną konstrukcję: problem, dowód, cel odroczenia, okres potrzebny do rozwiązania problemu. Szczególnie ważne jest działanie odpowiednio wcześnie, bo wniosek złożony dzień przed terminem stawienia się w zakładzie karnym nie zatrzymuje automatycznie wykonania wyroku. W tym właśnie pomagam jako adwokat od spraw karnych w Kielcach.

Odroczenie wykonania kary, najczęstsze pytania #

adw. Łukasz Bałaga

Zobacz profil →